Sun la storia

L luech

L raion

L chemun de S. Cristina (1.428 m), tamez tla valeda de Gherdëina, à na spersa de 31,83 km2. Mé puech ie adatà per nridlamënc, la gran pert ie tiera arbanduneda. Crëps de dolomit che fova n iede n banch de mer da curei fej ora a nord la Odles y a sud la grupa dl Saslonch, l simbol dla valeda. Sota l grisc linëus di crëps iel pona l vërt murjel dla pastures y montes, de Mastlé, Ncisles, Mont Sëura y Ciandevaves. L cuntrast che n vëija ora ie l bel de chësc tòch de natura. A cie che n ti dijova mo dan 200 ani "de bur crëps da ciauc" ie ntant deventà na arpejon mundiela naturela dl UNESCO (juni 2009). Ncueicundì ie S. Cristina n luech turistich cun truep seniëures. L turism à purtà pro ti ultimi dejeneies che ala bassa iel feter dut frabicà pro. Hotiei, pensions, café abinen un ndolauter sun l stradon y l luech ie nscila destendù ora n lonch. Sun la pert da surëdl manco ërta stal deplù persones che no su per la rives a dumbria. I luesc da paur Ulëta, Praulëta, Runcaudië, Praplan y Insom se slergia ora su per i bòsc che ncërtla ite l raion abità. L ronch che ie da udëi testemunieia tan sterscia che l fova ti seculi passei la batalia danter la persona y la natura per pudëi davanië mo n tòch de tiera da lauré. Seculi alalongia fovel tipich per l luech avëi dantaldut luesc da paur (Einzelhof) propi ajache l vivova dantaldut paures iló. I luesc da paur y i prei che ie restei nchin ncueidundì y che à taià amez ora l bosch o sburdlà plu insù la sëida cun l bosch ie n sëni che lecorda l nridlamënt chersciù for deplù a mëter man dal medieve aut.

Storia dl nridlamënt

Nce sce l ie reperc dla preistoria y toponims di tëmps dan i romans che lascia ntënder che l fova almancul te cër posć bele da giut incà persones che stajova tlo, possen dì permò che dal medieve aut (11ejim/12ejim secul) iel nridlamënc abitei tresora. N ucajion de na scincunda dl grof Otto von Andechs per l "Hochstift Freising" possen liejer do per l prim iede l ann 999 te n documënt l inuem Gherdëina. L ie i tëmps di prim nridlamënc stersc dla valeda cumandei dai patrons y putënc dl mond dla dlieja. I "Hochstifte Freising y Augsburg" ova n gran nteres che si gran puscions che ne purtova degun davani unisse desbuschedes y cultivedes. I luesc da paur che univa su restova ala fin dla finedes te si puscion y ëi pudova fé cont uni ann cun de bela chëutes che i giapova per l’avëi data a fit. Gran pert dla jënt che univa a sté fova retoromana y univa plu dessegur dala pert a urient dla Val d’Isarch te chëla che i rujenova ai tëmps mo ladin. Tres l desbusché deventova l raion abità for majer y defin aldò dla tradizion dl medieve aut iel unì fat su luesc da paur (Einzelhof). Ulache l ne chersciova nia plu la blava ne fovel nia mesun che n luech da paur pudëssa sëuraviver da sëul de chël che l fova bon de cultivé.

S. Cristina vën numinà l prim iede te n "urbar" dl 1277 te chël che la va de na "Huba ad Sanctam Christinam" (luech da paur a S. Cristina). Plu vedli ie i prim luesc da paur numinei te n documënt. Bele l ann 1166 ti à scincà l ministerial Burchard von Völs al "Kloster Neustift" doi armenteés y n stalot dala biesces ("zwei Schweighöfe und eine Schafschwaige"; "due armentare ed un ovile"). Al didancuei iel mé plu sa Ulëta n nridlamënt. La ciajea fova la forma tipica da udëi alauta. Ulache l ne fova nia plu l tlima per cultivé zeche, iesen passei via a tenì bestiam. Dantaldut la biesces ova de bujën de puech y fova bones de se adaté al tlima grove. Per pudëi lauré sun la ciajea ti fova l ciajarin debit al patron dl grunt 300 tòc de ciajuel al ann. Ntëur a 20 de tel ciajeies cun bestiam fovel n iede te Gherdëina. L nridlamënt dla valeda ie jit da uzidënt a urient y dal aut al bas. Tl 13ejim secul iel documentà che l ie unì metù su 6 luesc da paur (Pescosta, Puntea, Coi dessëura y Coi dessot, Prasquel y l luech numinà dant "Huba ad Sanctam Christinam"). Patron de gran pert fova l grof Minert II de Tirol che ie stat bon de aumenté dassënn si puscions y l’autorità de si slata. Tl 14ejim secul iel unì metù su 9 luesc da paur (la ciajea Zivarge, Brida, Lagromedia, Praulëta, Mestegros, Mez, Puzé, Curijel, Crëpa) y dantaldut tl raion de Plesdinaz iel unì frabicà ora. De truep se à ngrandì la cumpëida de luesc da paur tl 15ejim secul canche l nen ie ruvà leprò 30 de nueves, dantaldut ti raions ala bassa te chëi che n pudova da mpermò jì a sté. L aumënt dla populazion for plu aslune à purtà pro che ti seculi do iel unì partì su n grum de luesc da paur. La pitla y drë pitla partides ne pudova belau nia plu garantì l sëuraviver dla families da paur. N davani sëuraprò y se n jì demez fova per chëi de Gherdëina da giut de bujën per pudëi sëuraviver.

Svilup dl nridlamënt dala segonda metà dl 19ejim secul inant

S. Cristina fova tla segonda metà dl 19ejim secul n luech de paures sciche l nen fova trueps te dut l Tirol. Ntëur i ani 1860 fova la cëses "danter i ciamps ërc y i ronesc, y n ti ruvova permez cun fadia su per na riva" („zwischen den abhängenden Aeckern und Rainen angebracht, zu welchen man auf beschwerlicher Steigung gelangt“). L luech da paur metù adum da na cësa y n tublà (Paarhof) fova tipich per l raion: la cësa fata de mur ova daujin n tublà fat su cun lënia. La vita de generazions passova danter cësa y tublà. Tla cësa fovel na cësadafuech, na stua y n valgun standeguns; tl tublà fovel na stala, l magasin y l fën. I tëc fova de scintles de leresc, permò do la segonda viera mundiela tolen ca ziedli o plates de eternit. Seniëures ova bele ti ani ntëur l 1850 auzà ora tan nëtes che l fova la cëses, ma chësc ne ascundova nia la gran stënta dla jënt a chëi tëmps. Un di prims che passova tres nosta valedes bele ti ani 1840 fova Johann Jakob Staffler. Aldò de si scric ova l chemun de S. Cristina ntlëuta plu o manco 800 abitanc spartì su sun 200 families. N cumpedova 112 cëses y sëuraprò fovel tl luech na scola, n poder y na ustaria sota la dlieja („eine eigene Schule, einen Wundarzt und ein Gasthaus unterhalb der Kirche.“)

L ciampanil spiz y che ruvova belau tl ciel dla dlieja dla curazia ie n simbol tipich dl luech. Per gauja de si posizion alauta y per l Col da Triech dansù ie bel vel’viandant passà via zënza se n rënder cont („und wegen dem vorstehenden Trinkerhügel [Triekerhügel] ist schon mancher Wanderer vorbeigereist, ohne selbe beobachtet zu haben“). Do la dlieja fova la "Fischburg", riesc do l cunfin cun l chemun de Sëlva, un di puec frabicac plu da seniëur. Do che l Ciastel de Val ie tumà ite per gauja dl bur tëmp o de na smueia, à l grof Engelhard Theodor von Wolkenstein lascià fé su l ann 1622 la "Fischburg". De pitli lec cun pësc laite che fova n iede ntëur l ciastel ite ti à dat l inuem. L ann 1641 fovel fat su defin y plu o manco 100 ani do (1750) iel unì derturà su per l prim iede. Nchin l ann 1838 fova l ciastel la residënza ntan l d’instà di grofs y l ova iló si cuatier nce l canzelier de suneria. Tla capela dl ciastel sagreda a S. Ciascian univel sun n pitl autere da se tò pea nce tenì mësses. La data da tenì a mënt fova l 13 de agost, l santinuem de S. Ciascian. N chël di jiva l curat te ciastel a liejer la mëssa y restova daldò a marënda cun la familia dl grof.

Do che l ann 1828 iel unì lascià su la sunieria y la giustizia ie deventeda de cumpetënza dl stat, ti à l grof Leopold von Wolkenstein scincà l pitl ciastel ai chemuns de S. Cristina y Sëlva. L ie unì adurvà sciche spedel di pueresc y vedli. Perdrët ne fova l ciastel per coche l cialova ora "da ledam y belau jit n malora" („von Schmutz strotzende und durch und durch verwüstete Schloss“) nia l drë post per persones jacanientes. Nsci cuntoven l ann 1890:

Die Schloßkapelle mit hübschen Stukkaturarbeiten dient als Schlafgemach, der Altar ist aus derselben entfernt und befindet sich in einem anderen Schlaf- und Wohnzimmer, die Kellertreppen und unteren Gänge sind mit Kehricht verschüttet und theilweise auch eingestürzt, die Ziegeldächer voll Lücken u.s.w. und es ist wirklich bedauerlich, dass die Gemeinde so gar nichts für die Erhaltung dieses ihr als Armenhaus resp. Armenunterkunft doch so nothwendigen Gebäudes thut.

L semea che dut l frabicat fova defin lascià jì („gänzlich verwahrlost“) y n messova avëi nierves stersc sce n ulova jì a ti fé na vijita („starke Nerven zu einem Besuch desselben“). Ai chemuns ti manciovel al incontra i mesuns per l derturé su. Permò do ani che i ova tlupà adum dlonch scioldi fova l chemun de S. Cristina l ann 1871 stat bon de fé su n spedel nuef daujin ala dlieja. L material metova l chemun a despusizion y la populazion jiva a reboten (Robotdienst). Dantaldut l curat Martin Runggaldier se dajova ca dassënn. L vën cuntà che l univa monce ora dl cunfesciunel ntan la pista per avëi la sëuravijion di lëures y ntan la nuet rudovel ntëur la cësa cun l passët tla man a museré do sce duta la mesures univa tenides ite. Nce sce la parola "spedel" à ncueicundì n auter senificat, fovel n iede nia tan minà n post te chël che n giatova cures da n dutor. L fova plucheauter na strutura de ciarità te chëla che giatova albierch y cures persones cun malaties croniches o psichiches, pueresc, o jënt de tëmp. Ai 6 de agost dl 1877 à la munighes, la "barmherzige Schwestern" sëurantëut l’assistënza di amalei. I scioldi metui da na pert dal chemun per i pueresc ne fova nia scialdi. Ntëur l ann 1890 nen fovel da garat 266.08 gulden al ann che ruvova dala fundazion Mahlknecht y da d’autra dunfiertes, ma do la rata ne bastovi nia, a na maniera che n pudova propi mé ti pité ai plu pueresc di pueresc n’assistënza che fova iust assé. Nsci scrij Vian: "N abina te Gherdëina, sciche dlonch, assé pëtleri che muessa, dantaldut te Sëlva y a S. Cristina, tachelné pra portes scunesciudes o uel tachelné ajache i ne n’à nia la ueia de lauré" („Es finden sich in Gröden wie überall freiwillige und unfreiwillige Bettler genug, welche besonders in Wolkenstein und St. Kristina an fremde Thüren klopfen müssen, oder aus Arbeitsscheue klopfen wollen.“). L ann 1973 iel ora dl spedel unì fat la scola mesana. La "Fischburg" ie dal 1926 incà na puscion dl baron Carlo Franchetti de Unieja.

N’autra cësa da seniëur fovel sun "Col dala Pelda". Doi ëiles nia maridedes dla familia von Wolkenstein l’ova fata su l ann 1640 y stajova iló nchin che les ie mortes. Daldò iela deventeda la sënta dla sunieria. A urient dla cësa fovel l Col dala Forcia cun lessù na pica fata su de mur. La pitla sunieria Wolkenstein che dal ann 1200 nchin l ann 1824 fova t’insom la valeda ova l pudëi de giudiché sun la vita y la mort. I delincuënc univa sverguniei publicamënter sun plaza Dosses (chësc univa fat iló nchin puech dan l ann 1800) y sce i ova cumetù zeche de plu grief univi metui ala pica sun l Col dala Forcia. L semea che nchin l ann 1860 udoven mo tòc dl mur y la jënt de tëmp metova pe iló cun festide. L chemun de S. Cristina tucova nchin l ann 1200 pra la sunieria de Gudon y a pië via dal 1828 fovel sota la zircoscrizion dla sunieria de Ciastel.

L semea che danter i ani 1880 y 1890 iel unì fat su tl chemun mé trëi cëses. Ntëur ala dlieja iel unì frabicà deplù. Iló fovel la vedla cësa dl mëune, la calonia fata su l ann 1550 (ngrandida pona tl 1902), la cësa dla scola y dl chemun fata su i ani 1834/35 y la ustaria da Dëur. Do n chert d’ëura a pe de vieres de nordest ruven pra n’auter nciasamënt, sa Dosses cun na segonda ustaria. Uni ann ai 3 de juni fovel iló l marcià dl bestiam. L ann 1912 an metù man de fé su na scola elementera nueva y granda che n à mpermò pudù finé via do la prima gran viera. L chemun ie restà mo giut tla cësa sun plaza de dlieja, n ucajion di campionac mundiei de schi (1970) iel pona unì metù su la cësa de chemun che ie mo ncueicundì.

www.fotosantacristina.it utilizza cookies. Continuando la navigazione nel sito autorizzi l'uso dei cookies.Autorizzo